ನೀಲಗುಂದ ಗ್ರಾಮವು ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಗ್ರಾಮವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಸುಂದರವಾದ ಕೆರೆ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಲಿನ ಗುಡ್ಡಗಾಡು ಪ್ರದೇಶದ ನಡುವೆ ನೆಲೆಸಿರುವ ಈ ದೇವಾಲಯವು ಪ್ರಶಾಂತತೆಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿ.
ದೇವಾಲಯದ ಹೊರಗಿರುವ ಮಾಹಿತಿ ಫಲಕದ ಪ್ರಕಾರ, ಇದನ್ನು ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೧ನೇ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ನೀಲಗುಂದವು ತನ್ನ ಬಳಪದ ಕಲ್ಲಿನ (Soapstone) ಕ್ವಾರಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿನ ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಅದೇ ಕಲ್ಲನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ.
ವಿಶೇಷತೆಗಳು ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ:
ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ಮಾರಕ: ಇದು ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆಯ (ASI) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿದೆ
ತ್ರಿಕೂಟಾಚಲ ವಿನ್ಯಾಸ: ಈ ದೇವಾಲಯವು ಉತ್ತರ, ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಗರ್ಭಗೃಹಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಅಂತರಾಳದೊಂದಿಗೆ ಕೂಡಿದೆ. ಈ ಗರ್ಭಗೃಹಗಳ ದ್ವಾರಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಕಲಾತ್ಮಕ ಕೆತ್ತನೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಸಭಾ ಮಂಟಪ ಮತ್ತು ಮುಖ ಮಂಟಪಕ್ಕೆ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.
ದೈವತ್ವದ ನೆಲೆ: ಈ ದೇವಾಲಯವು ಶಿವನಿಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿರುವ ಶಿವಲಿಂಗವನ್ನು ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ವನವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದರು ಎಂಬ ಐತಿಹ್ಯವಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದ ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಕಡೆಗೆ ಮುಖ ಮಾಡಿರುವ ಪುಟ್ಟ ನಂದಿಯ ವಿಗ್ರಹವು ಬಹಳ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ.
ಕಲಾತ್ಮಕ ಕೆತ್ತನೆಗಳು: ದೇವಾಲಯದ ಗೋಪುರ ಮತ್ತು ಒಳಾಂಗಣವು ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕೆತ್ತನೆಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ. ಗಣೇಶ, ಸಪ್ತಮಾತೃಕೆಯರು ಮತ್ತು ಮಹಿಷಾಸುರಮರ್ಧಿನಿಯಂತಹ ವಿವಿಧ ಹಿಂದೂ ದೇವತೆಗಳ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಒಳಗಿನ ಗೋಡೆಗಳನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿವೆ.
ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಮಾಹಿತಿ:
ತಲುಪುವ ಹಾದಿ:
- ವಿಮಾನ: ಬೆಂಗಳೂರು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು ಸುಮಾರು ೩೦೦ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.
- ರೈಲು: ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ದಾವಣಗೆರೆಗೆ ರೈಲು ಸೌಲಭ್ಯವಿದ್ದು, ಸುಮಾರು ೪:೩೦ ಗಂಟೆಗಳ ಪ್ರಯಾಣವಾಗಿದೆ. ದಾವಣಗೆರೆಯಿಂದ ಹರಪನಹಳ್ಳಿಗೆ ರಸ್ತೆ ಮಾರ್ಗದ ಮೂಲಕ ಒಂದು ಗಂಟೆಯಲ್ಲಿ ತಲುಪಬಹುದು.
- ರಸ್ತೆ: ದಾವಣಗೆರೆಯಿಂದ ಹರಪನಹಳ್ಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿಂದ ನೀಲಗುಂದಕ್ಕೆ ರಾಜ್ಯ ಸಾರಿಗೆ ಬಸ್ಸುಗಳು ಅಥವಾ ಸ್ವಂತ ವಾಹನದ ಮೂಲಕ ಸುಲಭವಾಗಿ ತಲುಪಬಹುದು.
ಸಮಯ ಮತ್ತು ಶುಲ್ಕ:
ಪ್ರವೇಶ ಶುಲ್ಕ: ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ.
ದರ್ಶನದ ಸಮಯ: ಪ್ರತಿದಿನ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ೫:೩೦ ರಿಂದ ಸಂಜೆ ೭:೦೦ ರವರೆಗೆ.